Szczególna rola wideo i mikrokomputera w kształceniu

Jak już wspomniano kształcenie multimedialne zakłada wykorzystanie w nauczaniu i uczeniu się całego zespołu tradycyjnych i nowoczesnych mediów. Oczywiście nie liczba wykorzystywanych środków decyduje o jakości tego kształcenia, lecz uzyskane w wyniku ich zastosowania formy przekazu treści oraz poziom i rodzaj aktywizowania uczących się. W gruncie rzeczy chodzi o to, aby wprowadzać do szkół i innych placówek edukacyjnych możliwie jak najmniej typów mediów, zwłaszcza urządzeń technicznych, nie eliminując jednak bogactwa i różnorodności przekazu dydaktycznego. Idzie więc o konstruowanie takich środków, które pełniłyby wiele funkcji jednocześnie, przykładowo: służyły do ekspozycji obrazów dynamicznych i statycznych, umożliwiały nie tylko emitowanie, ale i tworzenie materiałów dydaktycznych, a także, aby zapewniały komunikację interakcyjną.

Doboru treści kształcenia

Spośród szeregu prac przygotowawczych pragniemy zwrócić szczególną uwagę na czynności związane z przygotowaniem materiałów dydaktycznych, gdyż one decydują o poziomie realizacji idei kształcenia medialnego, a jednocześnie są to prace, które nie występowały w takich rozmiarach w nauczaniu tradycyjnym. Otóż kształcenie multimedialne zakłada czynny udział nauczyciela nie tylko w wyborze tych materiałów spośród już istniejących, ale również samodzielne ich projektowanie i wykonywanie w warunkach szkolnych, często też z udziałem uczniów. Oznacza to, że współczesny nauczyciel nie tylko dobiera stosownie do swojej koncepcji gotowe już: folio- i fazogramy, przezrocza, filmy, nagrania foniczne, wideoprogramy i programy komputerowe, ale również podejmuje trud samodzielnego ich zaprojektowania, a niekiedy ich wykonania we współpracy z odpowiednio przygotowanymi służbami technicznymi. Przyjęcie tego założenia pozwala na twórcze funkcjonowanie nauczyciela jako programisty i zarazem organizatora procesu nauczania lub uczenia się, zaś konsekwencją takiego założenia powinno być również odpowiednie kształcenie i doskonalenie nauczycieli w zakresie technologii kształcenia.

Formułowania celów zajęć

Stąd nie może tu być działań przypadkowych, jałowych — tj. takich, które nie służą realizacji z góry określonych celów dydaktyczno-wychowawczych. Ze względu na rodzaj prac przygotowawczych możemy wyróżnić prace o charakterze merytorycznym, metodycznym i technicznym. Ze względu natomiast na ich treść są to prace dotyczące: formułowania celów zajęć; doboru treści kształcenia; wyboru metod, form i środków dydaktycznych; zapewnienia warunków materialnych niezbędnych do przeprowadzenia procesu nauczania i uczenia się.
Spośród szeregu prac przygotowawczych pragniemy zwrócić szczególną uwagę na czynności związane z przygotowaniem materiałów dydaktycznych, gdyż one decydują o poziomie realizacji idei kształcenia medialnego, a jednocześnie są to prace, które nie występowały w takich rozmiarach w nauczaniu tradycyjnym. Otóż kształcenie multimedialne zakłada czynny udział nauczyciela nie tylko w wyborze tych materiałów spośród już istniejących, ale również samodzielne ich projektowanie i wykonywanie w warunkach szkolnych, często też z udziałem uczniów. Oznacza to, że współczesny nauczyciel nie tylko dobiera stosownie do swojej koncepcji gotowe już: folio- i fazogramy, przezrocza, filmy, nagrania foniczne, wideoprogramy i programy komputerowe, ale również podejmuje trud samodzielnego ich zaprojektowania, a niekiedy ich wykonania we współpracy z odpowiednio przygotowanymi służbami technicznymi.

Szczególna rola wideo I mikrokomputera w kształceniu

Z badań i obserwacji wynika, że środek dydaktyczny tym lepiej pełni swoje funkcje edukacyjne w zakresie skutecznego organizowania procesu uczenia się, im zapewnia wyższy poziom interakcji między podmiotem a przedmiotem uczenia się, czyli między uczniem a materiałem nauczania. Z tego punktu widzenia mikrokomputer jest znacznie lepszym środkiem uczenia się aniżeli wideo, gdyż wideo cechuje jednokierunkowy przepływ informacji, a tym samym jest ono środkiem pasywnym, gdy tymczasem mikrokomputer zapewnia dialogową strukturę uczenia się, umożliwia tak ważną w nauczaniu interakcję pomiędzy uczniem a komunikatem dydaktycznym zawartym w programie komputerowym. Owa interakcyjność jest istotną cechą kształcenia multimedialnego, otwierającą przed tym sposobem nauczania całkiem nowe możliwości pedagogiczne. Kolejną właściwością kształcenia multimedialnego, którą pragniemy tu nieco rozwinąć jest to, że zajęcia multimedialne (z wykorzystaniem mediów) wymagają wielorakiego i starannego przygotowania. Jest to również konsekwencją technologicznego podejścia do procesu nauczania-uczenia się.

Tak jak roboty przejmują na siebie wiele czynności

Jak łatwo zauważyć, bez stosowania środków dydaktycznych nie można zrealizować wielostronnego nauczania-uczenia się w sposób pełny. Dopiero więc strategia kształcenia multimedialnego stwarza warunki do praktycznej realizacji koncepcji kształcenia wielostronnego. Następną właściwością kształcenia multimedialnego jest to, że media pełnią w procesie nauczania funkcje nie tylko środka, ale środka-metody nauczania. Oznacza to, że media samodzielnie sterują procesem uczenia się uczniów, przejmują niektóre czynności nauczycielskie, a tym samym stają się jak gdyby partnerami nauczyciela. Tak jak roboty przejmują na siebie wiele czynności produkcyjnych wcześniej wykonywanych przez człowieka, tak niektóre środki dydaktyczne (np. komputery) przejmują pewne czynności edukacyjne, w nauczaniu tradycyjnym wykonywane przez nauczyciela. Nie oznacza to eliminacji z procesu kształcenia nauczyciela, ani ograniczenia jego funkcji kierowniczych, a wskazuje jedynie na stale wzrastającą rolę mediów w doskonaleniu procesu dydaktycznego.

Kierowanie procesem rozwiązywania

Ta wielość bodźców, działających na odbiorcę przekazu multimedialnego, powoduje uruchomienie wielorakich rodzajów aktywności u uczącego się, a więc aktywności spostrzeżeniowej, manualnej, intelektualnej, emocjonalnej. Dzięki tym właściwościom, kształcenie multimedialne stwarza możliwość realizacji w praktyce edukacyjnej wielostronnego nauczania-uczenia się, koncepcji zaproponowanej przez W. Okonia (1971).
Przypomnijmy, iż według tej koncepcji, chcąc kształcić efektywnie, należy w działalności dydaktycznej i wychowawczej stosować cztery następujące rodzaje czynności: podawanie lub udostępnienie gotowych informacji; kierowanie procesem rozwiązywania; eksponowanie wartości naukowych, społecznych, moralnych i estetycznych; organizowanie działań praktycznych uczącym się. Tym czynnościom nauczycielskim odpowiadają następujące czynności uczniów lub studentów: uczenie się gotowych treści i przyswajanie wiedzy;
rozwiązywanie zagadnień, dokonywanie odkryć i przyswajanie wiedzy; poznawanie wartości i przeżywanie ich; działania wytwarzające obiekty lub je przeobrażające.

Jakie to cechy i walory dydaktyczne posiada ?

Powyższe mankamenty stara się wyeliminować koncepcja kształcenia multimedialnego. Jak już wspomniano, zakłada ona kompleksowe stosowanie środków dydaktycznych, które nie tylko przekazują informacje, ale również umożliwiają czy wręcz wymuszają wieloraką aktywność uczących się. Jest to bardzo ważne w nauczaniu i uczeniu się, gdyż jak stwierdzono: efektywność kształcenia jest przede wszystkim funkcją poziomu aktywności uczących się. Spróbujmy obecnie opisać dokładniej: jakie to cechy i walory dydaktyczne posiada strategia kształcenia multimedialnego?. Kształcenie multimedialne jest przede wszystkim kształceniem wielokodowym, uruchamiającym wiele torów przepływu informacji. Nawiązując do koncepcji poznawczej J. Brunera można stwierdzić, że w procesie kształcenia multimedialnego przekazywanie informacji odbywa się: w języku działań dzięki stosowaniu środków czynnościowych (naturalne przedmioty, modele, narzędzia, komputery); w języku obrazów (oglądanie realnej rzeczywistości, materiały audio- i wizualne); w języku symbolicznym (materiały słowne i graficzne).

Dydaktyka audiowizualna

Zaczęła się nowa epoka w zakresie komunikacji informacyjnej, którą przyjęto nazywać epoką audiowizualną. Miejsce statycznych obrazów zaczęły zajmować dynamiczne obrazy audiowizualne. Rozwinęła się bogata literatura pedagogiczna, pojawiły się pojęcia: naliczanie audiowizualne, materiały audiowizualne, a nawet dydaktyka audiowizualna, rozumiana jako teoria oraz praktyka stosowania technicznych środków wzrokowo-słuchowyeh w kształceniu.
Po wielu eksperymentach i doświadczeniach okazało się, że nauczanie audiowizualne, poza dużymi walorami, posiada też poważne mankamenty i ograniczenia. Często nauczanie audiowizualne uważane jest jedynie za nową formę nauczania podającego. Kładzie ono bowiem zasadniczo nacisk na podawanie wiedzy, przy jednoczesnym nastawieniu uczącego się na jej odbiór. Uczniowie i studenci występują tu w roli widzów i słuchaczy, stąd często wyhamowywana zostaje ich własna intelektualna i działaniowa aktywność. Tymczasem – ta ostatnia, jak wiadomo, jest wręcz podstawą poznania, zwłaszcza przy realizacji celów praktycznych.

Istota i zalety kształcenia multimedialnego

Idea realizacji procesu nauczania-uczenia się z wykorzystaniem środków dydaktycznych, jako istotnych elementów tego procesu, nie jest ideą nową. Jej elementy dostrzec można już u JA. Komeńskiego (1594-1670), autora zasady poglądowości w nauczaniu. Komeński przeciwstawiając się werbalizmowi w dydaktyce domagał się, aby ludzi uczyć w granicach możliwie najszerszych z różnych rzeczy A więc nie tylko z książek czerpać mądrości, ale i z nieba, ziemi, dębów, buków. W przypadku zaś braku samych rzeczy ten wybitny pedagog radził posługiwać się modelami, rysunkami i innymi tego rodzaju pomocami, które powinny uczestniczyć w procesie nauczania, aby uczniowie patrząc na nie nabywali odpowiednich wyobrażeń. Sformułowana przez JA. Komeńskiego zasada poglądowości, a następnie rozwijana przez innych autorów na jej podstawie swoista strategia nauczania poglądowego, wraz z rozwojem dydaktyki i innych nauk (zwłaszcza psychologii i filozofii) ulegała różnym modyfikacjom. Generalnie jednak nauczanie poglądowe opierało się głównie na uczeniu się poprzez oglądanie treści obrazowych. Nowy etap w rozwoju kształcenia — stosowanie środków dydaktycznych, zapoczątkowany został wraz z pojawieniem się technicznych środków masowego komunikowania, najpierw wizualnych, a później audiowizualnych. Wtedy to zrodziły się kolejne koncepcje nauczania: nauczanie wizualne i nauczanie audiowizualne.

Wideo i mikrokomputer w kształceniu multimedialnym

Charakterystyczną cechą współczesnych systemów edukacyjnych jest poszukiwanie coraz atrakcyjniejszych i efektywniejszych sposobów nauczania. Właściwość ta odnosi się do wszystkich etapów i szczebli kształcenia, począwszy od przedszkola a skończywszy na kształceniu dorosłych. Wśród różnych kierunków i tendencji modernizacyjnych, szczególne miejsce zajmują te koncepcje optymalizacyjne, które stawiają na pełniejsze niż dotychczas wykorzystanie w procesie kształcenia środków dydaktycznych czyli mediów, a zwłaszcza środków technicznych, stosowanych jednak w połączeniu z tzw. środkami prostymi lub konwencjonalnymi. Właśnie takie zintegrowane i funkcjonalne stosowanie w nauczaniu zarówno prostych (tradycyjnych) jak i złożonych (technicznych) środków dydaktycznych okazuje się być szczególnie efektywne i jest wyrazem istotnych przemian edukacyjnych. W kompleksowym zastosowaniu różnorodnych mediów dydaktycznych dostrzega się obecnie ważny kierunek optymalizacji współczesnego kształcenia. Koncepcję realizacji procesu nauczania-uczenia się, opartą na kompleksowym wykorzystywaniu funkcjonalnie dobranych nowoczesnych i tradycyjnych środków dydaktycznych (mediów) przyjmuje się nazywać kształceniem multimedialnym (W. Strykowski, 1984). Wśród środków dydaktycznych wykorzystywanych w procesie kształcenia multimedialnego szczególne miejsce — ze względu na swoje właściwości i możliwości pedagogiczne, zajmują magnetowid i mikrokomputer. Media te w porównaniu ze środkami prostymi mogą pełnić w procesie nauczania i uczenia się nie tylko funkcje środków, ale także funkcje środków-metod nauczana (W. Okoń, 1979), co oznacza, że samodzielnie mogą organizować proces uczenia się i zastępować w niektórych czynnościach nauczyciela. Celem tego rozdziału jest przedstawienie założeń i walorów koncepcji kształcenia multimedialnego, a także szczególnej roli, jaką w takiej metodzie spełnia mikrokomputer sprzężony z magnetowidem.