POZYTYWNE ODPOWIEDZI

Niemniej znalazły się tu odpowiedzi w pełni pozytywne (9% badanych), co prowadzi do wniosku, że wśród dzieci z wadą wzroku są takie, które nie widzą żadnych korzyści płynących z wykorzystania techniki kom­puterowej w życiu osób niewidomych. Odpowiedzi uczniów na pytanie: „Co w praktyce daje im korzystanie z komputera?”, to miłe spędzenie czasu oraz możliwość kontaktu z innymi ludźmi. Można przypuszczać, że podobnie odpowiedziałyby na tak postawione pytanie dzieci pełnosprawne. Na kolejne pytanie: „Których urządzeń wspomagających edukację uczniów jest zbyt mało w Ośrodku?”, 40% nauczycieli odpowiedziało, że najbardziej brakuje syntezatorów mowy i linijek brajlowskich, 40% monitorów i drukarek braj­lowskich, natomiast 20% zakreśliło wszystkie powyższe odpowiedzi. Na ana­logiczne pytanie uczniowie odpowiedzieli w bardziej zróżnicowany sposób: 60% monitorów, 22% oprogramowania, 67% powiększalników, drukarek i syntezatorów mowy. Wszyscy badani, a więc zarówno nauczyciele jak  uczniowie, na pytanie: „Jakiego zakresu informatyki uczą się najłatwiej dzieci z wadą wzroku?”, odpowiedzieli, że nauki pisania i podstaw informa­tyki. Natomiast nauka programowania określona została jako najtrudniej­sza. Podobnie zgodne wyniki uzyskano na pytanie: „Czy komputer jest po­trzebny do nauki wszystkich przedmiotów?”.

WYNIKAJĄCE RÓŻNICE

Stąd wynikają różnice zarówno w pracy, jak i wyposażeniu obu ośrod­ków. W Krakowie przykładowo w zakresie techniki komputerowej dodatko­wo funkcjonują powiększalniki i programy do powiększania ekranu monito­rów, przeznaczone głównie dla niedowidzących dzieci oraz specjalistyczne oprogramowanie. Porównanie wyposażenia w sprzęt komputerowy ośrodków w Krakowie i w Laskach wskazało na pełną ich adekwatność, różnice doty­czą jedynie oprogramowania i niektórych specjalistycznych urządzeń umoż­liwiających pracę dzieci z wadą wzroku z komputerem.Przeprowadzone badania ankietowe dotyczyły głównie opinii nauczy­cieli i uczniów w kwestii wykorzystania sprzętu komputerowego w edukacji dzieci z wadą wzroku, stanu aktualnego, perspektywicznych możliwości roz­woju oraz przewidywanych jej kierunków. Najbardziej interesujące wyniki, z punktu widzenia prezentowanego opracowania, zostaną omówione w na­stępnej kolejności. Na pytanie: „Czy ludzie niewidomi mogą w pełni rozwijać się bez wspomagania tego celu osiągnięciami techniki komputerowej?”, an­kietowani nauczyciele w 80% odpowiedzieli nie lub raczej nie, natomiast w 20% raczej tak. Na to samo pytane uczniowie odpowiedzieli podobnie do nauczycieli.

PRACOWANIE KOMPUTEROWE

W roku szkolnym 1993/94 powstała kolejna pracownia komputerowa. Obec­nie jest to jeden z najlepiej wyposażonych w sprzęt komputerowy ośrodków w Polsce i jeden z wyróżniających się w Europie. W czterech pracowniach komputerowych zainstalowano najnowocześniejsze urządzenia wspomagają­ce efektywnie proces edukacji niewidomych.Program zajęć informatycznych prowadzonych w Ośrodku obejmuje na­stępujące zagadnienia:   poznanie konfiguracji mikrokomputera, czyli jego elementów i sposo­bów ich łączenia, samodzielne włączanie komputera, uruchomianie programu czytania ekranu i syntezy mowy – „SCR” (twórcą tego programu jest niewidomy programista),   zmianę parametrów czytania ekranu i syntezy mowy oraz przystoso­wanie ich do indywidualnych potrzeb dziecka, np. głośności, szybkości mowy,  wprowadzanie i uruchamianie programu edytorskiego z pamięci ze­wnętrznej komputera oraz zatrzymywanie programu i wyłączanie komputera, poznanie układu klawiatury – naukę pisania na klawiaturze,  edycję tekstów, obsługę systemu operacyjnego komputera.Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzą- cych w Krakowie powstał w 1948 roku. Zasadnicza różnica między prezento­wanymi ośrodkami polega na tym, iż w krakowskim mogą kształcić się dzieci niewidome i niedowidzące, natomiast w Laskach wyłącznie niewido­me.

MOŻLIWOŚĆ WIDZENIA

Możliwość widzenia lub jej brak, stano­wiące podstawowe kryterium podziału na osoby niedowidzące i niewidome, również w przypadku zakresu wykorzystania komputera w edukacji tych grup stanowi zasadniczą linię podziału. W pierwszym bowiem przypadku podejmowane działania rewalidacyjne i edukacyjne dotyczą jedynie wspo­magania zmysłu wzroku, natomiast w drugim jego zastąpienia. Należy przy tym podkreślić, że posiadanie resztek wzroku niejednakowo ogranicza możli­wości dostępu do informacji, w tym również bazującej na technice komputero­wej. Praktyczne wykorzystanie techniki komputerowej w edukacji dzieci z wa­dą wzroku zostało przedstawione na przykładzie dwóch Ośrodków Szkolno- -Wychowawczych, działających w Laskach koło Warszawy oraz w Krakowie. Dodatkowo w ośrodku krakowskim zostały przeprowadzone badania ankieto­we, dotyczące omawianej problematyki, na grupie nauczycieli i uczniów, po­zwoliły one na wyprowadzenie wniosków, przedstawionych w opracowaniu. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Niewidomych w Laskach powstał w 1922 roku. Pierwsza pracownia komputerowa zaczęła tu funkcjo­nować w roku szkolnym 1990/91, jej podstawowym celem było rozbudzenie zainteresowań i upowszechnienie komputerów wśród młodzieży niewidomej.

DZIECKO Z WADĄ SŁUCHU

Dziecko z wadą słu­chu nie ma przeszkód ani w odbiorze substancji graficznej tekstu, czyli czytaniu, ani w możliwości jej tworzenia, czyli pisaniu. Powinno być ono uczone głównie łączenia znaków graficznych bezpośrednio z desygnatem oraz rozumienia tekstów pisanych, a nie techniki czytania. Przewaga multi­medialnych programów komputerowych wspomagających te umiejętności w stosunku do powszechnie stosowanych pomocy graficznych, takich jak plansze, ilustracje, książeczki, jest niezaprzeczalna i wynika przede wszyst­kim z nowej, ciekawej formy przekazu – łączenia nauki z zabawą oraz faktu, iż przykładowo takie elementy języka jak czasowniki, przymiotniki czy przy- imki mogą być bardzo jasno, czytelnie i zrozumiale oznaczone na ekranie komputera między innymi poprzez animację ruchu.Innym zakresem problemowym są ograniczenia dziecka z wadą wzro­ku, które podobnie jak w przypadku każdej innej wady, dotyczą wykorzysta­nia w procesie jego edukacji komputera i wynikają w bezpośredni sposób z rozległości zaistniałego deficytu.

CORAZ WIĘCEJ PROGRAMÓW

Obecnie na świecie pojawia się coraz więcej programów przeznaczonych dla dzieci niesłyszących, związanych z ich naturalnym językiem – migowym.Pierwsze próby konstrukcji programów komputerowych dotyczących polskiego języka migowego są już podejmowane (Szczepankowski, Lemirow- ski 1998). Najwięcej gotowych programów do nauki języka migowego doty­czy języka AMESLAN, czyli amerykańskiego języka migowego, który z oczy­wistych względów nie ma żadnego zastosowania w Polsce. Wyjątek stanowi amerykański alfabet palcowy, będący zresztą standardowym wyposażeniem komputerów w systemach operacyjnych Windows, dostępny w formie fontów pod nazwą Sign Language. Różni się on wprawdzie znacząco od alfabetu polskiego, niemniej pewne znaki ma z nim wspólne i jest niemal identyczny z międzynarodowym alfabetem palcowym, zatwierdzonym przez Światową Federację Głuchych. Bardzo istotnym problemem dotyczącym rozwoju języ­kowego dzieci z wadą słuchu jest wczesne rozwijanie umiejętności czytania i pisania ze zrozumieniem (już od trzeciego roku życia), jest to bowiem jedyny sposób porozumiewania się językowego, który nie jest ograniczony defektem narządu odpowiedzialnego za jego przebieg.

NOWOCZESNA METODA

Nowoczesną, efektywną, multimedialną metodą wspomagającą umiejętność czytania z ust jest kom­puterowa animacja aktu mowy, polegająca na symulacji twarzy osoby mó­wiącej z dokładnością pozwalającą na czytanie z ust. Przykładowy program służący do bezpośredniej animacji zadanego tekstu o nazwie DECface został opracowany w laboratorium firmy DEC w Cambridge (Watters, Levergood 1997). Polega on na wprowadzeniu tekstu do komputera, utworzeniu jego transkrypcji fonetycznej, generacji próbek syntezowanego sygnału mowy, wyszukaniu odpowiednich fonemów w bazie danych, obliczeniu kształtu warg i przebiegu trajektorii ich zmian oraz odtworzeniu próbek syntezowa­nego sygnału mowy w urządzeniu akustycznym, czyli głośniku, a także ich synchronizacji z ruchami sztucznej twarzy na ekranie komputera. Ten mul­timedialny program komputerowy został skonstruowany we współpracy z osobami z głębokim niedosłuchem i pozwala na opracowanie dla nich ćwi­czeń – wzorców, wzmocnienie wizualnej percepcji mowy, kształtowanie umiejętności czytania z ust oraz poprawnej motoryki oralnej. Rozszerzoną w stosunku do przedstawionej opcję stanowi dodatkowe wykorzystanie ka­mery zainstalowanej przy komputerze i wyświetleniu na jego ekranie aktu­alnego kształtu ust osoby ćwiczącej obok widocznego wzorca, co daje możli­wość porównywania obydwu obrazów.

KSZTAŁTOWANIE NIEZBĘDNYCH UMIEJĘTNOŚCI

Służą one między innymi do kształtowania umiejętno­ści niezbędnych dla prawidłowego rozwoju ekspresji dźwiękowej, pozwalają doskonalić analizę i syntezę wzrokową, spostrzegawczość i koncentrację uwagi oraz usprawniać zdolności manipulacyjne, koordynację wzrokowo-ru- chową, a co najważniejsze — pobudzać i motywować do działania dzieci zahamowane, stwarzając im tym samym szansę na pełniejszy kontakt z resztą pełnosprawnego społeczeństwa. Pozostaje niezaprzeczalnym fak­tem, że oferta programowa dotycząca poruszanych obszarów tematycznych edukacji niepełnosprawnych jest znacząco szersza, bardziej dostępna i zna­na aniżeli sprzętowa. Istotnym zakresem problemowym, ważnym w komunikowaniu się dzie­ci niesłyszących z otoczeniem, jest percepcja mowy. Jest to jeden z najistot­niejszych elementów integracyjnych. Najbardziej efektywna wydaje się być stymulacja bisensoryczna rozpoznawania mowy słownej poprzez udział w tym procesie jednocześnie dwóch zmysłów: słuchu i wzroku. Nie zawsze jest to możliwe, gdyż przy głębszej wadzie słuchu podstawową formą recep­cji języka jest głównie odczytywanie mowy z ust.

WPŁYW DZIAŁAŃ

Działania te w znaczący sposób wpływają na integrację osób niepełnosprawnych z resztą pełnosprawnego społeczeństwa, która wraz z rozwojem informatyki, podob­nie jak sam proces rewalidacji, musi przybierać nowe, nie do końca możliwe do określenia, rozmiary i do tego przyszłościowo należy przygotować zarów­no dzieci niepełnosprawne, jak i ich nauczycieli oraz rewalidatorów. Multi­medialna technika komputerowa w znaczący sposób wspomaga te działania w wielu obszarach tematycznych. Obszary wykorzystania mediów w zaspo­kajaniu przykładów potrzeb językowych dzieci z wadą słuchu można podzie­lić na:  multimedialne programy wspomagające umiejętność czytania z ust,   multimedialne programy do nauczania języka migowego,  komputerowe programy dydaktyczne, np. do nauczania czytania i pi­sania, multimedialne programy logopedyczne, komputerowe urządzenia diagnozujące,  komputerowe metody wizualizacji sygnału mowyWymienione urządzenia, metody i programy komputerowe pozwalają zdiagnozować zaistniałą wadę słuchu, ocenić jej wpływ na fizjologiczne zmiany w obrębie nie używanego bądź źle używanego traktu głosowego, a następnie poprzez odpowiednio dobrane działania prowadzić zindywiduali­zowaną rewalidację.

ISTOTNY WPŁYW

Stąd istotnym jej elementem powinna stać się technologia informacyjna, prowadząca do ukształtowania samostanowiącego, upodmiotowanego czło­wieka, którego naczelną cechą jest twórcze myślenie i kreatywno-aktywne działanie oraz pełny udział w dokonujących się przemianach społeczno-go- spodarczych, nauczenie go nowego języka służącego do interakcji z systema­mi informatycznymi, korzystania z multimedialnej literatury i używania nowych środków technicznych. Teoria rozwoju zakłada, że człowiek stanowi swoisty, autonomiczny układ, przetwarzający napływające doń informacje ze świata zewnętrznego, ale tylko te, które mają dlań znaczenie, powodują jego aktywność. Tradycyjne działania podejmowane w tym zakresie sprawiają, że implementacja zasady rozwoju jest trudna w realizacji, gdyż opiera się na indywidualnej jednostce o ograniczonym zasobie wiedzy. Wykorzystanie tech­niki komputerowej w treningu rewalidacyjnym dzieci niepełnosprawnych stanowi nową, dynamicznie rozwijającą się dziedzinę, obejmującą zarówno oprogramowanie komputerów, jak i specjalistyczny sprzęt.